Her şey mükemmel! Zaten her şey mükemmel olduğu için "Kükreyen Yirmiler" adını vermişler, döneme. Dow Jones borsası, o dönemde her gün, her hafta, her ay, her yıl yükseliyor. "Düşecek" diyeni tımarhaneye gönderiyorlar! 1929 yılında tüm hisselerin bilançoları, açıklanan karlar, pd, dd, fk'ları, mükemmel. Hal böyle iken neden bir borsa (hem de dünyanın en büyük borsası) % 90 değer kaybeder ve çöker? Bu kadar mükemmelliği göremeyen borsa, kör mü, ya da miyop mu?
Değil tabi! Borsalar geçmişi veya o anı, hatta gelecek ayları fiyatlamıyorlar; gelecek yıl ve yılları fiyatlıyorlar. Üstteki grafikte gördüğünüz Dow Jones Sanayi Endeksinin grafiğidir ve ileriyi gören büyük yatırımcıları, gelecek 10-15 yılı fiyatladığından dolayı, bu kadar büyük ölçekte bir düşüş gerçekleşiyor.
Burada işi "tavuk mu yumurtadan yumurta mı tavuktan" kısır döngüsüne götürecek olan şöyle bir görüş te var; borsa düştüğü için devam eden yıllardaki ekonomik sıkıntılar ortaya çıktı...
Ancak ben öyle olduğunu düşünmüyorum. Borsalar, büyük hacimlerdeki hisse alışlarının ve satışlarının yönüne doğru hareket eder. Doğal olarak süreklilik arzeden büyük hacimli alış veya satışları büyük sermaye sahipleri yapabilir. Yine doğal olarak bu sermaye sahipleri veya bunları yönetenler, yeryüzünün en iyi ileriyi gören kişileridir (Öyle olmasalardı o kadar büyük sermaye sahibi olamazlardı).
1929 yılı ekim ayında başlayıp 1932 yılına kadar devam eden, o zamana kadar emsali görülmemiş satış dalgası, üstte bahsettiğim büyük çaplı hisse senedi sahiplerinin, gelecek yıllarda ortaya çıkacak her türlü sıkıntıyı iyi tahmin etmeleri nedeniyle durmaksızın satış yapmaları sonucunda meydana gelmiştir. Zaten 1930 yılında hafiften başlayan ve devam eden yıllarda sürekli kötüye giden ABD ve Dünya Ekonomisi, ilerleyen yıllarda küçülen pastanın paylaşılmasında yaşanan sıkıntılar nedeniyle, İkinci Dünya Savaşının başlamasına yol açmıştır. Dünya ekonomisinde 10 yıl süren kötü gidiş ve devamında 6 yıl süren Dünyanın en büyük savaşı ,aslında spekülatörler (gelecek tahmincileri) tarafından 1929-1932 yılları arasında çoktan fiyatlanmıştı.
Yukarıda yazdıklarım mantıklı görünse bile yine de herkesin kabul etmeyeceği bir tespit olabilir. Ancak konunun devamında izah edeceğim hususlar üstteki yargılarımı güçlendirecektir.
Bu grafik, üstteki grafikle aynı zaman diliminde, ABD'den binlerce km uzakta ve o zamanın şartlarına göre bu ülkeyle hiç bir ticari ilişkisi ve ekonomik paralelliği bulunmayan Türkiye'de faaliyet gösteren; o zamanın Bist28'i olarak ta nitelendirebileceğimiz "İstanbul Esham ve Tahvilat Borsası"na ait.(1)
Görüldüğü gibi Dow Jones kadar olmasa da oldukça benzer bir düşüş görüyoruz. Aralarında hiç bir paralellik bulunmayan her iki borsanın, aynı zaman diliminde çöküş yaşaması bize, dünyanın neresinde olursa olsun spekülatörlerin yetkililerden ve halklartan çok önce Kürenin sürükleneceği ekonomik kaosu farkettiklerinin ve doğal olarak fiyatladıklarının bir göstergesidir. Benzer çöküşlerin aynı dönemde neredeyse tüm kalburustü borsalarda gerçekleşmiş olması, tespitimizi doğrulamaktadır.
Yine Dow'dan bir örnek verelim. İnsanlık birbirine girmiş; ve 70'ten fazla ülkenin katıldığı, 50 milyon'a yakın insanın öldüğü ve yaklaşık 112 milyon insanın yaralandığı, 5 kıtayı saran, insanlık tarihinin en kanlı savaşının en alevli zamanında borsalarda yükseliş beklenir mi? Beklenmez ama oluyor işte. Grafikte A olarak işaretlediğim trend, II. Dünya Savaşı döneminde % 100' ü aşan bir yükseliş olduğunu gösteriyor. Tabi ki o yükseliş alev alev yanan dünyanın o gün ve yıllarını değil, bir kaç yıl sonra bitecek savaşın ardından kurulacak yeni dünya düzenini fiyatlamakta. Düz mantık yürütüp o günü fiyatlayanlar değil, daha ilerisini fiyatlayanlar kazandı.
2001 krizinden bir örnek verelim; aslında üstteki grafik her şeyi anlatıyor. Ben şöyle izah edeyim; ekonomik kriz 23 şubat 2001 de patlak veriyor ama profesyonel yatırımcı ekonomik krizi 14 ay öncesinden fiyatlamaya başlamış. Bu tespit çok net ve yaşadığımız bir hikaye. Bu hikayede esas enteresan olan şu: borsa yaklaşık 2/3 (%65) değer kaybedip 20 binler den 6700'lere düşerken gerek ekonomik veriler gerek hisse bilançoları, karları, fiyat-kazanç, defter değeri vb oranları çok iyi. Bu örnek bize, borsaların ve hisselerin nasıl fiyatlandığı hakkında net bir fikir veriyor.
Piyasaların çok önceden fiyatlama yapmasına bir örnek de borsa dışından, emtialardan verelim. Bilindiği üzere hiç kimsenin itiraz etmeyeceği finansal yargılardan biri şudur; para basılması (genişlemesi) Altın fiyatlarını yükseltir. Ancak bunun finans piyasalarında fiyatlanması öyle olmuyor. grafikte işaret ettiğim nokta (Kasım 2011) 3. genişleme paketinin başlangıç tarihi. Ancak Altın'ın fiyatı tam tersi yöne, aşağıya doğru pikeliyor. sebebi basit; Üçüncü Paket tabi ki A olarak işaretlediğim dönemde çoktan fiyatlanmış. 1. ve 2. paketler A ile gösterdiğim zaman diliminde (2008 ve 2010) açıklanmıştı. Ancak o paketler de altın 250 dolardan 1100 dolara çıkarken (6 kat artarken) yani çoktan fiyatlanmıştı. 2011'den beri altın düşüyor. Tabi ki Altın o tarihten beri profesyoneller haricindeki kişilerin sonradan öğreneceği, "Altın için olumsuz olacak bir durumu" "fiyatlamakda...
Hisselerde de fiyatlama şekli aynıdır. Üstteki THYAO hissesinin 2010 net karı 2011 şubat ayında açıklanıyor ve oldukça iyi. Bu kar'a bakıp hisse alanları ise kötü bir sürpriz bekliyor! Hisse, bir yıl içerisinde yaklaşık % 65 değer kaybediyor. Bir yıl sonra yine şubat ayında açıklanan bilanço karı, bu düşüşü izah etmeye yetiyor; Hissenin bilançodaki karı çok düşük ve anlaşılıyor ki bir yıldır devam eden düşüşün sebebi bu!
Net karı azalan bir hissenin %65 düşmesi olağan bir durum ise, mesela, bir yıl zarar yazması ihtimali durumunda % 75 değer kaybedip, 1 tl'ye düşmesi de olağan bir durum olarak kabul edilmelidir.
THYAO'da çok daha ilginç bir örneği daha eskilerden verebiliriz. Bu hissede 1996'dan itibaren çok kötü bilançolar gelmeye başlıyor. Çoğu yıl bilançosu kötü zararlarla sonuçlanmış. Kar olan yıllardakiler, tabiri caizse "bakkal karı" gibi bir şey. Gelgelelim bu dönemde bu hisse yaklaşık 10 kat artıyor! Bu nasıl olur?
Grafiğin devamına ve sonraki yıllarda gelen bilançolara biraz dikkatli baktığımızda 2001 yılından itibaren çok iyi bilanço karlarının geldiğini görüyoruz ve neden bu hissenin bilançosunun sürekli zarar yazdığı dönemde hissenin fiyatının uçtuğunu anlamış oluyoruz; 2001-2010 yılları arasında gelecek olan muhtemel olağanüstü güzel bilançolar, 2001'den önceki bir kaç yılda çoktan fiyatlanmış! Bu muhteşem bilançolar zaten çoktan fiyatlandığı için hissenin fiyatı, iyi bilançolar eşliğinde %75 gerilemiş ve bu hisseyi zirvelerden alan yatırımcıları on yıl boyunca mutsuz etmiş.
Gerek ekonomik veriler için gerek bilançolar için yukarıdakilerine benzer yüzlerce örnek verebiliriz. Finansal piyasaların işleyişi aşağı yukarı aynıdır; Herhangi bir finansal enstrüman, Profesyonel yatırımcı" dediğimiz çok yetenekli kişilerce çok daha önceden fiyatlanır. Profesyonel yatırımcı bu fiyatlamayı yaparken, geri kalan yatırımcının en erken bir yıl, çoğunlukla bir kaç yıl, bazan daha da uzun bir süre sonra öğreneceği bilgi ve verileri çoktan hesaplamış veya tahmin etmiştir. Fotbolda Messi, Resim sanatında Picasso veya bilimde Einstein ne ise piyasalarda "Borsa Profesyonelleri" de odur. Amatör yatırımcıların veri ve bilançolara bakarak aldığı yatırım kararının neticesinde mücadele edecekleri kişilerin bu olağanüstü yetenekli ve donanımlı kişiler olduğunu bilmesi ve ona göre işlem yapması gerekmektedir.
Sonuç; Büyük ve Profesyonel Yatırımcılar bilanço ve veriye değil bizzat hisseye para yatırıyor. Bilanço ve veriler hisselerin ve borsaların öncü göstergesi değil, tam aksine hisselerin ve borsaların fiyatı gelecekteki bilanço ve verilerin öncü göstergesidir! Bu nedenledir ki çoğunlukla kötü verilerin olduğu dönemde borsalar ve hisseler yükselirken, iyi verilerin olduğu dönemde düşmektedirler!
Daha da önemlisi yükselen borsalar, gelecekteki iyi ekonomik sonuçların, huzurun, barışın vb. öncü göstergesi iken çöken borsalar gelecekteki kötü ekonomik ve sosyal neticelerin, huzursuzluğun öncü göstergeleridirler.
(1) Grafik Kaynak: Korkmaz Ergun, “1929 İktisadi Bunalımının İstanbul Esham ve Tahvilat-Kambiyo ve Nukut Borsasına Etkisi”, Doktora Tezi, 2010
